De Berekuil is een oorlogskind. De bouw begon in 1941 en de intocht van de bevrijders (de Polar Baers) op 7 mei 1945 was de vuurdoop. De naam heeft overigens niks van doen met dit regiment. Al in bestekken van vóór de oorlog stond Berenkuil. In ingenieurskringen noemde men een rotonde met meerdere verdiepingen – de eerste in Nederland! – een berenkuil. De ‘n’ is later in de volksmond weggevallen.

Auto en fiets gescheiden
Dit moderne verkeersknooppunt moest de overvolle draaischijf Smakkelaarsveld in de Binnenstad ontlasten. Via de nieuwe oostelijke rondweg Rijksweg 22 kon het autoverkeer voortaan via de Berekuil naar De Bilt en Zeist (Rijksweg 25). Het ontwerp van de Rijksweg 22 voorzag in louter ongelijkvloers overgangen, zo ook bij de Berekuil. De fietsers, voornamelijk forensen vanuit Zeist en De Bilt, konden onder de autoweg door. Zo konden ze in de ‘kuil’ ook veilig van kant wisselen richting Museum- en Prinsesselaan. Voor extra veiligheid kwamen er 10 meter hoge lichtmasten van Philips, nóg een noviteit.

Waterlinieweg
Het streven naar ongelijkvloerse overgangen gaf een uitdaging bij de kruising met de Prins Hendriklaan, de uitvalsweg richting Johannapolder, de latere Uithof. Die kruising bleef lange tijd gelijkvloers totdat het aantal dodelijke ongelukken begon op te lopen. In de jaren 60 werd de Rijksweg 22 verhoogd en kwam er bij het Rietveld Schröderhuis een (te laag) viaduct, tot groot chagrijn van Gerrit Rietveld. Na de opening van de A27 (door het bos van Amelisweerd) eind jaren 80 werd de Rijksweg en de Berekuil een stuk rustiger en kreeg de eerste de naam Waterlinieweg.

Pendelbussen
De Berekuil bleek niet ongevaarlijk. Auto’s schatten de bocht wel eens verkeerd in een stortten in de kuil. Zoals de vrachtwagen met kazen in 1970. Een vangrail in de binnenbocht reduceerde dat gevaar. In de jaren 90 werd het zuidelijke fietspad omgebouwd tot passage voor autobussen die via de Biltstraat tussen Sciencepark en Centraal station pendelden.

In 1844 startte op de Springweg het eerste Diakonessenhuis in Nederland met drie diaconessen. Diaconessen (oud-Grieks voor dienaren) waren ongetrouwde protestantse zusters die als liefdewerk zieken en armen verzorgden. Barmhartigheid als levenstaak. In het begin stond het geloof centraal en vormden de diaconessen een soort van kloosterorde. Ze woonden in het moederhuis ernaast. Ze deden wijkverpleging in de hele stad. Vanaf 1845 was de medische supervisie in handen van hoogleraar Suerman (1783-1862).

Snelle groei
Het ‘concept’ van diakonessenhuizen ontstond in Duitsland in de eerste helft van de 19de eeuw. In een samenleving die won aan welvaart – mede door de Verlichting, snelle technologische vooruitgang, rationalisatie en industrialisatie – ontstond de tegenbeweging Réveil die meer aandacht vroeg voor medemenselijkheid en de zorg van met name ouderen, gevangenen, oorlogsinvaliden, zwakzinnigen, wezen, armen en zieken. In heel Europa werden daarvoor Diakonessenhuizen gesticht, het eerste in 1836 in het Duitse Kaiserseerth. In Utrecht geschreven met een ‘k’ naar het oorspronkelijke Duitse woord Diakonissenhaus.

Swellengrebel
De eerste besturende zuster en drijvende kracht was Anna Henriette Swellengrebel (1810-1874). Zij maakte in die jaren zoveel indruk in de stad, dat de vermaarde schrijver en predikant Nicolaas Beets een speciale toespraak en een grafdicht hield tijdens haar uitvaart. Het bejaardenhuis dat in 1958 de deuren opende op het terrein van het Diakonessenhuis aan de kant van de huidige Rubenslaan, Huize Swellengrebel, is naar haar vernoemd.

Koninklijke band
In 1929 opende het snelgroeiende ‘Diak’ op de huidige locatie Bosboomstraat in Oost. De band met ons protestantse koningshuis is altijd sterk geweest, daarom mocht koningin Wilhelmina in 1926 de eerste steen van het nieuwe ziekenhuis leggen. De zorg moderniseerde in de daarop volgende decennia en de rol van de zusters veranderde mee: van verzorgingshuis naar ziekenhuis.

Midden jaren 90 verbouwde het Diak ingrijpend. De weelderige tuinen, de vele beddenkamers en zelfs de grote kapel – het heilige hart van de diaconessen – maakten plaats voor poliklinieken. De focus kwam primair op medische behandelingen. ‘In het ziekenhuis wat moet, thuis wat kan’ werd het adagium van de zorg in Nederland.

De laatste diacones, zuster Ali Hendriksen ging in 1997 met pensioen, maar bleef nog jarenlang actief als vrijwilliger in het ziekenhuis. Voor diaconessen in ruste is altijd goed gezorgd. Ze verbleven in het interne zusterhuis en later in Huize Swellengrebel. Ze hebben zelfs eigen graven op Soestbergen en Kovelswade.

De parochie Onze Lieve Vrouwe had sinds 1759 een kerk aan de Biltstraat. In 1818 kreeg ze in de ‘achtertuin’ ook een eigen begraafplaats, het eerste katholieke kerkhof na de reformatie. Het besloeg – na enkele uitbreidingen tot 6.600 m2 – grofweg het gebied tussen de huidige Adriaanstraat, Sweelinckstraat en Tulpstraat. De begraafplaats raakte na 1850 vol en kon vanwege de snelle groei van Oost niet meer uitbreiden. Daarom stichtte de Utrechtse katholieke kerk in 1874 een nieuwe begraafplaats aan het einde van de Biltstraat: St Barbara. Het oude kerkhof werd gesloten. Rond 1900 werden de laatste resten geruimd om plaats te maken voor de bouw van scholen.

In 1894 had de snelgroeiende katholieke parochie haar oude kerkgebouw al vervangen door de imposante Onze Lieve Vrouwe ten Hemelopening kerk (met 1.400 zitplaatsen een van de grootste van ons land), een ontwerp van Alfred Tepe, de huisarchitect van het aartsbisdom Utrecht.

Deken Roes
Rond 1900 stichtte de deken (kerkbaas) Th. Roes (1836-1913) achter deze nieuwe kerk vijf buurtscholen aan de Adriaanstraat en Pallaesstraat, naar goed katholiek gebruik jongens en meisjes apart. Voor het onderwijs ‘huurde’ hij de Zusters van Onze Lieve Vrouwe van Amersfoort in. Die kregen in ruil onderdak in het nieuwe stadsklooster te midden van de scholen, met een nieuwe weg om er te komen: de Deken Roesstraat, een verlenging van de Badstraat. In 1909 werd de weg doorgetrokken naar de nieuw aangelegde Sweelinckstraat, waarmee het laatste stukje Kerkstraat (het pad naar de OLV-kerk) verviel. Deze bouwwoede maakte van dit buurtje in Buiten Wittevrouwen een waar katholiek bolwerk.

Kerk en school gesloopt
In 1972 werd de grote kerk wegens gebrek aan bezoekers alweer gesloopt en in het klooster maakten de zusters plaats voor franciscaner monniken. Op de plek van de oude meisjesschool (School B) aan de Pallaesstraat werd in 1992 de (katholieke) Montessorischool gebouwd. De andere schoolpanden zijn in de loop der jaren verbouwd tot appartementen en kinderopvang. Het klooster, een ontwerp van Gerardus Ebbers, een leerling van Tepe, behield nog lange tijd zijn functie van godshuis totdat in 2018 de laatste monnik vertrok. Ook hier komen appartementen, hoewel de buurt protesteerde tegen sloop van met name de monumentale veranda annex compacte kloostergang.

Lezing
De buurtbewoners Eppo Groenewold en Kees Verboom gaven 27 februari 2026 tijdens het Cultuurhistorisch Café in De Wilg de lezing Roomsch Oost, een uitgebreide geschiedenis van deze buurt.

Wat doet een Engelse Kerk in Oudwijk? Het pittoreske godshuis aan het Van Limburg Stirumplein opende haar deuren eind 1912. Het heet officieel de Holy Trinity Anglican Church. De historische vereniging Oud Utrecht schreef er in 2003 een groot artikel over. Zoveel is duidelijk: in de 19de eeuw kende Utrecht een grote gemeenschap Engelse arbeiders die hielpen bij de bouw van het spoor. Vanaf 1870 kwam daar een grote schare dienstmeisjes (gouvernantes) bij die de rijke Utrechtse families hielpen met de huishouding.

Plattelandskerk
Daniel George Bingham (1830-1913) – een Engelsman die namens de Britse investeerders orde op zaken moest stellen bij de verliesgevende Nederlandse Rhijn Spoorwegmaatschappij – zette zich in voor hun (geestelijk) welzijn. Samen met jonkheer Twiss (1852-1917) nam hij het initiatief voor een Engelse Kerk op een leeg perceel in Oudwijk. Bouwmeester Houtzager (1857-1944) ontwierp het kerkgebouw en de pastorie in laat-neogotische stijl. De typisch Engelse plattelandskerkjes waren zijn bron van inspiratie. Al snel werd de kerk wegens grote belangstelling uitgebreid én vergraaid. Zo kreeg het fraaie glas-in-loodramen van de hand van de Engelse kunstenaar Bosdet (1856-1934).

Geen straat in Oost wisselde zo vaak van naam als de Prinses Marijkelaan, maar liefst vier keer! Rond 1900 was het niet meer dan een kerkenpad in het Oudwijkerveld met een rijtje arbeidershuisjes, gelegen ten noordoosten van het net aangelegde Wilhelminapark. Toch kreeg het een chique naam: Nassaulaan.

In 1929 moesten de huisjes verdwijnen, ze pasten niet meer bij de nieuwe herenhuizen in de buurt rondom het Wilhelminapark. Zo ging dat toen! Alleen het kleine winkelpand op de hoek mocht blijven staan. Na het huwelijk van Juliana en Bernhard in 1937 werd de straat omgedoopt tot Prins Bernhardlaan. Een goede aanleiding, en het beëindigde bovendien de eeuwige verwarring met de Nassaustraat iets verderop.

Nieuwe naam tijdens de bezetting
In 1942 draaiden de Duitse bezetters de wijziging weer terug: voor hen was prins Bernhard een verrader van de Duitse zaak. Om dezelfde reden werd ook het Wilhelminapark tijdelijk hernoemd tot Nassaupark. Na de bevrijding werd het weer Prins Bernhardlaan. In de jaren vijftig annexeerde Utrecht het dorp Zuilen. Dat kende óók een Prins Bernhardlaan. Om dubbele straatnamen te vermijden, volgde er nogmaals een wijziging. In 1954 werd het straatje vernoemd naar de dochter van Juliana en Bernhard: Prinses Marijkelaan.

Geen nummer 3
De straat is ook bekend om haar omstreden ex-bewoner Anton Mussert (1894-1946), oprichter en leider van de NSB. Na de sloop van de oude huisjes had hij in 1929 een van de nieuwe woningen gekocht, het vierde pand vanaf het park gezien. Vol trots had hij zijn nieuwe adres al op zijn briefpapier laten drukken. Echter kreeg het hoekhuis op het laatste moment een adres aan de (sjiekere) Koningslaan. De nummering van de toenmalige Nassaulaan begon daarom pas bij het tweede pand en daarmee zou Mussert niet op nummer 4, maar 3 komen te wonen. Oeps! Maar hij kreeg het echter voor elkaar dat huisnummer 3 werd overgeslagen. Zijn briefpapier was gered.

Het Wilhelminapark werd in 1898, het jaar waarin Wilhelmina tot koningin werd gekroond, officieel geopend. In 1911 bouwde de gemeente een klein houten paviljoen met uitzicht op de vijver en gaf de exploitatie aan de lokale afdeling van de Volksbond tegen Drankmisbruik. Dit zogenoemde melkhuisje is in 1925 vervangen door het grotere theehuis dat wat westelijker in het park kwam te liggen. De grote eetzaal kon ook gebruikt worden voor vergaderingen, bijeenkomsten en recepties. Jarenlang werden hier rijexamens afgenomen en fungeerde het als stemlokaal.

Het beheer van het paviljoen bleef al die tijd in handen van de Volksbond tegen Drankmisbruik. Totdat de gemeente het huurcontract in 1950 opzegde. Nu is het een restaurant.

Bekijk ook het filmpje Het Paviljoen

Honderd jaar geleden vierden we in Oost op 31 augustus de verjaardag van koningin Wilhelmina. Hoofdprogramma in het Wilhelminapark: een gekostumeerde voetbalwedstrijd en een springconcours door wachtmeesters van de artillerie. Daar ging een militaire parade op de Maliebaan aan vooraf. Er was dat jaar geen vuurwerk in de avond om kosten te besparen, maar er waren wel ‘muzikale omgangen door de stad’ waarbij de muziekkorpsen fakkels meedroegen, aldus een bericht in het Utrechts Nieuwsblad. Naast de centrale viering in het park, organiseerden tal van straten en buurten feesten, zoals op de Abstederdijk waar kinderen mochten ‘blaastrappen’.

Opkomst buurtverenigingen
Koninginnedag vindt zijn oorsprong eind 19de eeuw met het vieren van de verjaardag van eerst prinses Wilhelmina, later Koningin Wilhelmina. In die periode wordt de nationale staat steeds belangrijker en het vieren van de verjaardag van de vorst of vorstin draagt bij aan het besef één land te zijn. Rond 1900 groeit ook Utrecht snel. Tuin- en landbouw maken plaats voor bedrijvigheid en industrie. In Oost worden buurten voor arbeiders gebouwd, waar vervolgens het verenigingsleven opkomt. Zo is er al in 1909 een buurtvereniging op de Abstederdijk. En we zien op een archieffoto uit 1913 een door de buurtvereniging Oudwijk opgerichte ereboog in de Van Alphenstraat ter viering van Koninginnedag.

Historicus en buurtgenoot Bas Nugteren schreef een artikel in de Alex 2025, uitgegeven door Oranjecomité Oost. Hierin gaat hij uitgebreid in op de (sociale) ontwikkeling van buurtverenigingen en Koninginnedag in onze wijk.