Het treintje van Langerak gaat weer naar de remise. Deze winter heeft het onvermoeibaar 15.000 rondjes gereden, in kilometers een afstand tot aan Maastricht! Het is elk jaar een hele klus om de spoorbaan de winkel uit te rangeren, maar met vereende krachten is het weer gelukt. Op 5 december, als de Sint weer naar Spanje rijdt, verwachten we het treintje terug.

Goede eindbestemming
Bewoners en bedrijven kunnen wagonnetjes sponsoren, zo’n 50 stuks, het maximum dat de locomotieven kunnen trekken. Veel sponsoren doen al jaren enthousiast mee, vaak met een zelf gepimpt wagonnetje. Zoals fietsenmaker Kok, bakkerij Verspeek, kapper Hairfix, restaurant Buurten en de Oostkrant. Zelfs het Spoorwegmuseum haakt aan! De sponsoropbrengst krijgt een goede eindbestemming: Villa Joep, dat onderzoek ondersteunt naar neuroblastoom, een zeldzame en zeer agressieve vorm van kinderkanker. Publiek kan doneren via de fooienpot op de toonbank en de QR-code (betaallink naar Rabobank) op de etalageruit.

Uitje voor kinderen en ouders
Elke winter verandert de etalage van Langerak IJzerwaren in een sfeervol winterwonderland en slingeren treintjes door de besneeuwde bergen. Pure magie! Na avonden lang thuis knutselen om de winterse spoorbaan rijklaar te maken, geniet Willem Langerak uiteindelijk vooral van de vele vrolijke gezichten voor zijn etalageruit. “Treintje kijken is een uitje voor alle kinderen én ouders uit Oost.”

Treintje met refreintje
Het treintje is zó populair, dat buurtgenoot en muzikant Jeroen Schipper een eigen treinliedje schreef: hakke puf, hakke puf, tsjoeke tsjoeke tsjoe … als je het refreintje hebt gehoord, blijven de treintjes ook in je hoofd rondjes rijden. “Ik hou van dat nostalgische tafereel van buurtgenoten, jong en oud, die even stilstaan en met een glimlach kijken naar de treintjes”, vertelt Jeroen. “Dat geeft me een warm buurtgevoel. Toen ik zelf een wagonnetje mocht aankoppelen, wist ik: daar hoort een liedje bij: De Treintjes van Langerak (youtube).”

De slingerbank op het Joke Smitplein is gerestaureerd. Na twintig jaar waren de lekkages te groot en brokkelde het kunstwerk af. Meester-metselaar Hans Baars bikte de honderden mozaïektegeltjes los, herstelde de ondergrond en plaatste – in overleg met kunstenaar Anook Cleonne Visser – nieuwe tegeltjes terug, met behoud van kleur en patroon. Vakwerk!

Barcelona in Oost
De bank met de naam Sitting On The Dock Of The Bay werd in 2004 geplaatst op initiatief van buurtbewoners die hun plein wilden opknappen. Toenmalig wijkwethouder Jan van Zanen onthulde het kunstwerk officieel. Door de blauwe en witte tegeltjes lijkt het op de kleurrijke banken en muren met organische vormen van de Spaanse bouwmeester Gaudí, maar het is ‘gewoon’ een Nederlands ontwerp. “Het muurtje dat de basis vormt van de bank is destijds gemetseld door ROC-leerlingen. Heel toepasselijk, want tot de jaren 70 stond hier een Ambachtsschool, de voorloper van de LTS”, vertelt Hans, zonder op te kijken.

Vakmanschap
Hans is een erkend vakman in Utrecht. Hij plaatst gevelstenen, herstelt werfkelders, knapt kunstwerken op en restaureerde de historische lantarenconsoles langs de gracht. “Het vak heb ik geleerd van wijlen mijn vader Co, een meesterlijke restaurateur. Oude, traditionele technieken zijn onmisbaar om onze monumentale stad te onderhouden. Daarom vragen ze mij vaak voor dit soort bijzondere klussen. Zo vond ik de vervangende tegeltjes en stenen met de juiste glazuur na een lange zoektocht uiteindelijk in een ambachtelijke steenfabriek in Italië. Maar ik doe het allemaal graag, het restaureren van kunstwerken in de publieke ruimte is dankbaar werk.”

Historie Joke Smitplein
Het Joke Smitplein ligt achter de Nachtegaalstraat, je komt er via de Schoolstraat. Het wooncomplex, een mix van sociale huur en koop, is in 1986 gebouwd op het terrein van de voormalige Ambachtsschool. De (mannelijke) straatnamencommissie wilde het nieuwe plein destijds vernoemen naar een oud-leraar van de school, maar de kersverse bewoners vonden dat maar een ouderwetse, paternalistische gang van zaken. Met succes voerden ze – in de geest van de politiek roerige jaren 80 – actie voor de naam Joke Smit (1933-1981), een Utrechts icoon van het feminisme en in 1968 oprichter (samen met Hedy d’Ancona) van de Man Vrouw Maatschappij (MVM). De eigenzinnige geest van weleer waart nog rond op het Joke Smitplein. Het buurtgevoel is er sterk en bewoners zijn trots op de naamgever. In 2023 plaatsten bewoners onder grote belangstelling een gevelsteen ter herdenking van Joke Smit op haar 90ste geboortedag.

Jantje zag eens pruimen hangen, O! als eijeren zo groot … Zo begint het bekende kinderversje De Pruimeboom van Hiëronymus van Alphen (1746–1803). De dichter woonde een aantal jaren op zijn buitenhuis op landgoed Oudwijck, waar vroeger de Abdij van Oudwijck stond. De huidige Van Alphenstraat in Oudwijk Noord was destijds de met bomen omzoomde oprijlaan naar het buitenhuis.
Straatbewoners Lieke en Sjef wilden hun beroemde buurtgenoot eren en vroegen de Utrechtse letterhakker Britt Nelemans om een passende gevelsteen te maken. Die prijkt nu boven hun voordeur op nummer 18. Bij de onthulling in bijzijn van buren en vrienden sprak Sjef de gedenkwaardige woorden: “Voor ons en Oudwijk schiep Britt een juweeltje.”

Hiëronymus Van Alphen
Het versje over de pruimen draagt een duidelijke morele boodschap: verleidingen moeten worden weerstaan. Is ongehoorzaamheid werkelijk de moeite waard voor een handvol pruimen? Deze wijze, opvoedkundige les verscheen in 1778 in zijn bundel Kleine gedigten voor kinderen.
Van Alphen was een voorvechter van een verlichte opvoeding, waarin kinderen spelenderwijs leren en ouders begripvol zijn, mits het kind eerlijk en oprecht is. In het dagelijks leven was hij advocaat en procureur-generaal in Utrecht, en later thesaurier-generaal van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.

Britt Nelemans
Britt Nelemans heeft een atelier in de Kerkstraat. Ze hakte al vele kunstwerken in Utrecht o.a. een gevelsteen ter ere van Joke Smit, naamgever van het Joke Smitplein, in opdracht van het Utrechtse Geveltekenfonds.

De Pruimeboom
Eene vertelling

Jantje zag eens pruimen hangen,
o! als eieren zo groot.
’t Scheen, dat Jantje wou gaan plukken,
schoon zijn vader ’t hem verbood.
Hier is, zei hij, noch mijn vader,
noch de tuinman, die het ziet:
Aan een boom, zo vol geladen,
mist men vijf zes pruimen niet.
Maar ik wil gehoorzaam wezen,
en niet plukken: ik loop heen.
Zou ik, om een hand vol pruimen,
ongehoorzaam wezen? Neen.
Voord ging Jantje: maar zijn vader,
die hem stil beluisterd had,
Kwam hem in het loopen tegen
voor aan op het middelpad.
Kom mijn Jantje, zei de vader,
kom mijn kleine hartedief!
Nu zal ik u pruimen plukken;
nu heeft vader Jantje lief.
Daar op ging Papa aan ’t schudden,
Jantje raapte schielijk op;
Jantje kreeg zijn hoed vol pruimen,
en liep heen op een galop.

Muurschilder Jan Is De Man (slogan: Niet zeuren maar kleuren) werkte twee weken lang op eenzame hoogte op de Uithof. Op verzoek van studenten bouwde hij een Stairway to Knowledge, een trap van boeken op de hoek van het bakstenen Sjoerd Groenmangebouw. Een hoekenkast dus, met titels die favoriet zijn onder studenten. Zoals de bestsellers Het Diner van Herman Koch en Joe Speedboot van Tommy Wieringa. Er liggen ook enkele vuistdikke studieboeken tussen, of is dat ook illusie, hét handelsmerk van deze graffiti artist? Dat de schildering écht van zijn hand is, herken je aan de olijke janderijn die subtiel is verwerkt in de elfde trede, onder Sapiens van Harari.

Wie een foto wil maken van dit 3D-meesterwerk kan het beste op de gele voetstappen gaan staan aan de overkant van het regenboogpad. Om 11:00 uur in de ochtend werkt de illusie vanuit die hoek optimaal.

Meer buurtgevoel
Het initiatief voor de ‘hoekenkast’ kwam van de studenten die zitting hebben in de universiteitsraad. Met de muurschildering willen ze bijdragen aan een sterker buurtgevoel. Raadslid Lieke Fokker vertelde eerder in de DUB: “De Uithof kan wel wat kleur gebruiken. Het gaat niet alle problemen van het Science Park oplossen, maar het kan wel erbij helpen.”

In het oude schoolgebouw aan de Monsieur van de Weteringstraat zit o.a. al meer dan 50 jaar kinderdagopvang De Villa. Een bijzonder concept, de crèche wordt 100% door ouders gerund. Streetartist en grafisch ontwerper Max Goldin uit Zuid-Afrika had een muur in de speeltuin achter het pand beschilderd, een geschenk van ouders van kinderen die in hun laatste schooljaar zitten. Er was ‘nog wat verf over’, daarmee heeft hij het schakelkastje op het voorplein ook even opgevrolijkt. De titel: ‘It Takes A Villa To Raise A Child’.

Eind jaren 70 gaf de gemeente opdracht voor een ‘beeldenroute in klassieke zin’, Het was een idee van de toenmalige voorzitter van de gemeentelijke Adviescommissie voor Beeldende Kunst Theo Scholten (1927-2005), tevens groot kunstkenner en o.a. oprichter van het Bergense Museum Beelden aan Zee. Hij wilde meer variatie aan beelden in de stad: meer vrouwelijke kunstenaars en meer abstracte kunstwerken.

Alleen vrouwelijke kunstenaars
De rijke* westkant van de Maliebaan werd aangewezen als locatie. Tussen 1982 en 1994 resulteerde dit in 17 voornamelijk bronzen beelden, allen gemaakt door vrouwelijke kunstenaars. Daarnaast gold een maximale hoogte zodat de beelden een eenheid zouden vormen vanuit het gezichtspunt van de wandelaar. Bekijk de lijst met alle beelden inclusief toelichting.

Het achtiende mannelijke beeld
De exclusieve uitnodiging aan vrouwelijke kunstenaars lokte een (mannelijke) tegenreactie uit. Twee studenten maakten een achtiende beeld met de titel ‘Schijnbare Ontsterfelijkheid’. Ze onthulden het bewust stenen beeld in mei 1994 illegaal in de groenstrook ter hoogte van hun studentenhuis op nr 91, tegenover de beeldenroute. Ergens tussen 2006-2009 is het weggehaald.

* De chique westzijde van de Maliebaan (even nummers) wordt ook wel de roomse kant genoemd, de ‘gewone’ oostelijke zijde de karnemelkse kant, mede vanwege de schuddende spoorweg achterlangs.

De oorspronkelijke raamschildering Schröder & Rietveld Architect is in ere hersteld! Achterkleindochter en kunstenaar Leone Schröder bracht de oude reclame met strakke hand aan op het raam van wat vroeger de werkkamer was van Truus Schröder en Gerrit Rietveld. De directe aanleiding voor dit eerbetoon was een oude foto uit 1925 die Natalie Dubois en Jessica van Geel ontdekten tijdens hun archiefonderzoek voor de (vuistdikke) biografie van het beroemde en inmiddels honderd jaar oude huis aan de Prins Hendriklaan.

Erkenning voor Truus
Natalie en Jessica leggen het belang uit van deze foto: “Het is 1925 en het huis is net klaar. De reclame in de linkerbovenhoek laat zien dat Truus en Gerrit sámen het architectenbureau vormden. Decennialang werd Truus beschouwd als slechts opdrachtgever en muze van Gerrit, maar de foto, gecombineerd met informatie uit oude correspondentie en blauwdrukken (met de handtekening van Truus), bevestigen dat haar creatieve ideeën en betrokkenheid bij zowel dit bijzondere huis als latere bouwprojecten van groot belang waren. Ze waren meer dan alleen liefdespartners! Door de oude raamschildering in ere te herstellen, geven we Truus de zakelijke erkenning die ze verdient.”

Zie ook: Het Rietveld Schröderhuis

De vrolijke hartjes van SillystreetheartS vind je op meerdere gevels en puien in Oost, de wijk waar de streetartist woont. Ze maakt ze van epoxy op hout, allemaal met een eigen verhaal dat ze deelt op haar Instagram @SillystreetheartS. Omdat ze liever anoniem blijft om overijverige wetshandhavers voor te blijven, weten weinig buurtgenoten wie ze is. Toch is ze in de serieuze streetart-wereld geen onbekende. Ze werkt vaak samen met grote namen, zoals bij het duurzaamheidsproject Bee Positive in Rijnsweerd.

Hartjes voor de leuk
“In Parijs raakte ik geïnspireerd door de vele 3D streetart. Prachtige werken! Mijn eerste streethearts maakte ik met epoxy in een ijsklontjesmal in de vorm van hartjes. Ik ben er al snel een uur of vier mee bezig, vooral om alle kleuren en glitters er goed in te krijgen. Want zo’n hartje moet natuurlijk wel shinen! De hartjes hebben vaak een boodschap, en soms zijn ze gewoon silly, voor de leuk dus.”

Tot aan Parijs
Er hangen nu ruim 100 hartjes, tot aan Parijs. Een deel is inmiddels ontvreemd, wat jammer is, want sommige hebben voor haar behalve artistieke ook een grote emotionele waarde. “Ik maakte ooit een hartje voor een overleden vriendin, echt jammer dat het weg is. En naast de liefde zit er ook veel arbeid en creativiteit in zo’n hartje. Wat ik probeer te delen met voorbijgangers is de vreugde dat als je goed om je heen kijkt, je soms iets opmerkelijks ziet. Je wordt er even vrolijk van, of het zet je aan het denken.”

Het gouden hartjespad door het Wilhelminapark is een eerbetoon aan Trui van Lier (1914-2002) die met grote moed en een gouden hart via haar crèche Kindjeshaven 150 joodse kinderen veilig door de oorlog loodste. Het pad telt daarom 150 gouden hartjes en verbindt spelenderwijs de voormalige crèche aan de Prins Hendriklaan met het Trui van Lier Speelkwartier, de speeltuin in het park. Het pad is populair, vooral bij kinderen die met veel plezier van ijssalon naar speeltuin hinkelen. Twee hartjes liggen naast elkaar: ze symboliseren de tweeling Deentje en Joekie die tot het eind op de crèche verbleven. Trui kon het niet over haar hart verkrijgen om de tweeling op twee adressen onder te brengen.

Hartendief
Initiatiefnemer van het eerbetoon, Michèle van Lier, een achternicht van Trui, ziet helaas wel dat er geregeld hartjes verdwijnen, twintig inmiddels. Het pad wordt door de gemeente weer aangevuld (een dure grap), maar ze vraagt zich wel af: wie is de hartendief? En waarom? Heb je meer info, of zie je de hartendief in actie, bel de wijkagent 0900-8844, of 112 bij heterdaad.