In de Tweede Wereldoorlog woonden er ongeveer 1.600 Joden in Utrecht. Meer dan 1.200 van hen zijn vermoord of overleden in de concentratiekampen. Op het Joods Monument (onthuld op 29 oktober 2015) bij het plein van het Maliebaanstation (nu Spoorwegmuseum) staan hun namen. De meeste joden werden vanaf dit station op transport gezet – doorgaans via Kamp Westerbork – naar Duitsland.

Struikelstenen
Sinds 2010 worden er in Utrecht, in navolging van andere Europese steden, ter herinnering ook zogenoemde struikelstenen gelegd bij woningen van slachtoffers van het naziregiem. Inmiddels liggen er in Oost 57 stenen op 23 adressen (stand per 10 april 2026), zie de lijst en plattegrond hieronder. Soms liggen er meerdere stenen op één adres, bijvoorbeeld ingeval van gezinnen of bij een van de vele (vooroorlogse) pensions.

Eén Europees monument
Struikelstenen is afgeleid van het Duitse Stolpersteine (stolpern betekent struikelen) en is een initiatief van de Duitse kunstenaar Gunter Demnig. De vierkante betonnen keien, 10x10x10 cm, hebben een messing bovenplaat met daarin een tekst gegraveerd, doorgaans de naam, geboortedatum en moment en plaats van overlijden van het betreffende slachtoffer van het naziregime.

De stenen worden – op aanvraag, vaak door de huidige bewoner – geplaatst in de stoep bij het huis waar het slachtoffer destijds woonde. Verspreid over Europa vormen de inmiddels meer dan 116.000 stenen tezamen één groot monument.
Meer info: https://stolpersteine-utrecht.nl

‘Een mens is pas vergeten als men zijn naam is vergeten‘
– Gunter Demnig

(28) Jan van Brakel
Adres: Stadhouderslaan 29
Jan van Brakel ( 1921-1945) is overleden in Vaihingen, het werkkamp van Natzweiler, in wat nu Frans grondgebied is. Hier eindigden vele opgepakte verzetsmensen om in ‘Nacht und Nebel’ te verdwijnen, de Duitse term voor spoorloos, een extra straf waarbij nabestaanden niet te weten kwamen waar en of een bekende of familielid nog leefde. Floris Bakels overleefde het kamp en schreef in 1977 het (dag)boek Nacht und Nebel. Hij sliep in de barak boven Jan. Hij schreef: ’12 januari. Gisteren is Jan van Brakel gestorven. Ik ben volkomen verward.‘

(27) Frederik Meijers
Adres: Oudwijk 43
Koopman Frederik Meijers (1902-1943) woonde met zijn vrouw Bertha Katie van Laar (1910-1999) en kinderen Willem (1932-1991) en Joost (1934-2019) op Prins Hendriklaan 77 (nu: 91). Om hun jonge kinderen veilig door de oorlog te kunnen loodsen, scheidden ze in 1940. ‘Fred’ ging op Oudwijk 43 wonen, ‘Bep’ bleef met de kinderen achter. Zij overleefden gedrieën – na onderduik – de oorlog. @2026

(26) Rebecca Bing
Adres: Oudwijk 43
Rebecca Bing werkte sinds 1906 als huishoudster / gezelschapsdame in het joodse gezin van Salomon Jacobus De Beer aan de Keistraat. Toen dochter Jeanette Louise De Beer zelfstandig ging wonen op Oudwijk 43, verhuisde Rebecca mee. Ze werd in 1943 in Amsterdam gearresteerd, afgevoerd en in Sobibor vermoord.

(25) Meijer / Marsman
Adres: Boomstraat 13
Neef Wolfram Marsman woonde als student veeartsenij op kamers bij zijn tante Mietje Meier-Marsman en oom Maurits Meier. Achterneef Joris Marsman vertelt in zijn speech o.a. dat zijn vader als student vrouwengeneeskunde ook ‘s nachts – Spertijd – op pad moest voor bevallingen. Hij zag eens een stoet Joden in verplichte stilte richting Maliebaanstation afgevoerd worden. @2025

(24) Familie De Vries
Adres: Koningsweg 111
Isaäc en Clara woonden op de Koningsweg en hadden een stoffenwinkel in de Binnenstad. Zoon Max ging in het verzet. In 1943 alle drie opgepakt. Dochter Judic ontkwam en schreef later het boek The Link in the Chain. Haar dochter Claire hield een speech. @2025

(23) Familie Spritzer
Adres: Mauritsstraat 105
Heinrich en Tilla vluchtten in 1936 vanuit Berlijn, hun zoon Jacob, koopman in damesconfectie, achterna. In 1940 huurden ze een kamer op dit adres. In mei 1943 werden ze via Vught en Westerbork afgevoerd naar Sobibor. @2025

(22) Marta en Else
Adres: Mauritsstraat 105
Marta Schwartzbart uit krakau kwam als 17-jarige naar ons land. In september 1942 is ze via Westerbork afgevoerd naar Auschwitz. Medehuurder Else Holz-Nathan, gevlucht in 1938, overleefde de oorlog (onbekend hoe). @2025

(21) Familie Iwiansky
Adres: Mauritsstraat 105
Vluchtelingen Helene Bickart en Joseph Iwiansky leerden elkaar in Rotterdam kennen. Ze trouwden in 1941 in Utrecht. Joseph werd in 1944 in Bergen-Belsen vermoord. Heleen overleefde, omdat ze er als verpleegster kon werken. @2025

(20) Familie Rülf
Adres: Mauritsstraat 102
Benno Gutman Rülf was technisch ingenieur en werkte op het Duitse patentenbureau. Hij trouwde met Helena Meijer. Ze vluchtten in 1940 met hun twee kinderen Elizabeth en Otto die beide de oorlog overleefden. @2022

(19) Familie Jordan
Adres: Frans Halsstraat 19
Prof. Hermann Jordan was een vooraanstaand wetenschapper. Gelijk alle joodse hoogleraren werd hij in 1943 ontslagen. Hij dook met zijn vrouw Nanette onder in Wageningen. Zijn zoon Herman richtte in 1945 het Jordan Lyceum op. @2024

(18) Raphael Wraslouski
Adres: Maliesingel 58
Raphael was maker van teems (melkzeven van paardenhaar) met winkel in de Zadelstraat. Woonde hier sinds 1935 met Eva Denneboom. In 1942 in Den Haag opgepakt. Lees de joodse geschiedenis van dit buurtje. @2024

(17) Roosje en Lea van der Sluijs
Adres: Frans Halsstraat 46
De Rotterdamse zusters Roosje en Lea van der Sluijs huurden hier vanaf 1940 een kamer. In 1942 doken ze onder. In mei 1943 werden ze via Kamp Vught gedeporteerd. Een buurtbewoonster achterhaalde hun levensloop. @2023

(16) Familie Hes
Adres: Paulus Potterstraat 1
Bernard Hes werd in 1942 verraden. Zijn vrouw Selma vond onderdak in het Diak. Dochters Sophie en Sonja doken los van elkaar onder. Sonja werd ziek en overleed in het Diak in 1944. Sophie’s dochter Ada Smit hield een toespraak. @2023

(15) Familie Roeders
Adres: Prins Hendriklaan 91 (destijds 77)
De Utrechtse Corrie Huiding ontdekte via Nel de Jong het aangrijpende verhaal van de vermoorde Joodse familie Roeders en nam met haar man Ad het initiatief voor drie struikelstenen. Ze hield deze prachtige toespraak. @2023

(14) Familie Meijerson
Adres: Schoolstraat 12
Het hele gezin – vader, moeder, zoon en dochter – is afgevoerd en begin 1944 vermoord in Auschwitz. De huidige bewoners Algert en Arjan citeerden in hun bewogen toespraak Rabbi Halevi: ‘Gedenken is de ademhaling van de ziel.’ @2023

(13) Familie Heijmans
Adres: Hugo de Grootstraat 1
Hadden een strikt koosjere vleesconservenfabriek in Groenlo. In de oorlog gedwongen te stoppen en vervolgens naar Utrecht verhuisd. Wilden niet onderduiken. Buurtgenoot Raoul Henneman schreef hun levensloop. @2017

(12) Derkje en Truus van Lier
Adres: Prins Hendriklaan 50A (destijds 48)
Truus pleegde op 3 sept 1943 een aanslag op de politiechef Kerlen. Jessica van Geel gaf een lezing over Truus. Jim Terlingen hield een toespraak over Derkje, de moeder van Truus, voor wie Hanneke van Eijken een gedicht maakte. @2023/2021

(11) Lenie van Staveren
Adres: Burgemeester Reigerstraat 75
Lenie groeide hier op, verhuisde naar Eindhoven, maar keerde in 1940 terug als weduwe van Maurits Kiek. Ze hertrouwde met Salomon Slijper. Lees haar biografie inclusief familiebanden. Bekijk hier oude foto’s. @2023

(10) Familie Rechter
Adres: Frans Halsstraat 44
In 1943 moest het van oorsprong Poolse gezin Rechter (Max, Ester en zoon Bernard) onderduiken. Niet veel later werden ze door hun ‘hulpvaardige’ tussenpersoon verraden en opgepakt. Lees hier het hele verhaal. @2023

(9) Ludmilla Falk – Elkan
Adres: Wolter Heukelslaan 62
Weduwe van Louis Falk (1878-1918), vluchtte in 1939 vanuit Duitsland naar Rotterdam waar haar dochter Elisabeth in 1937 al was neergestreken. Betrok een kamer in Oudwijk-Noord. @2021

(8) Karoline van Biema
Adres: Wolter Heukelslaan 62
Duitse schilderes die in 1938 Duitsland ontvluchtte. Onderwees leerlingen, gaf lezingen en publiceerde in 1930 een naslagwerk over kleuren- en vormenleer. @2021

(7) Henriette ‘Henny’ Wolff – Polak
Adres: Oudwijkerlaan 4-II
Na het plots overlijden in 1938 van haar man Lo, hoogleraar Gezondheidsleer, vehuisde Henny van de Ramstraat naar de nieuwe flat aan de Oudwijkerlaan. Lees haar biografie. @2021

(6) Familie Simons Cohen – Alter
Adres: Mauritsstraat 93
Sigmund Louis en Elisabeth zijnverraden toen ze wilden vluchten naar Engeland. Hun kinderen Rudolph Paul en Hélène Judith hebben de oorlog overleefd. Burgemeester Jan van Zanen hield een toespraak bij het plaatsen van de stenen. @2019

(5) Familie Meijers – Witteboon
Adres: Paulus Potterstraat 31 (destijds 11)
Lion en Renée Meijers doken onder in Brummen, maar werden verraden. Dochters Elly en Lya ontsnappen via weduwe Ridder-den Hartogh op de Ramstraat. Bart Griffioen schreef hun vluchtverhaal, mevrouw Hoefsmit een herinnering. @2019

(4) Helene Schulay
Adres: Paulus Potterstraat 31 (toen 11)
Poolse, geboren in Krakau, woonde in de jaren 30 in Berlijn, vluchtte naar Utrecht en huurde een kamer bij of boven de familie Meijers. @2019

(3) Familie Nathansohn – Friedberg
Adres: Stadhouderslaan 85
Martin en Alice Frieda vluchtten in 1939 uit Duitsland. Ze werden vermoedelijk geholpen door hun zoon Fritz die eerder was geëmigreerd naar Nederland en in Leiden sinds 1935 een winkel in reisartikelen bestierde. @2017

(2) Familie Wolff – Gersons
Adres: Stadhouderslaan 51
Julius, getrouwd met Betsy Gersons. Hoogleraar wiskunde in Utrecht. Tijdens de bezetting ontslagen omdat hij Jood was. Ernst was hun zoon. (Hij stond ook ingeschreven op Maliebaan 36, onder de dekmantel van familie de Jong). @2017

(1) Familie de Jong
Adres: Maliesingel 36
Vader Martin woonde en werkte hier als huisarts. Het gezin ving Joodse kinderen en ouderen op. In 1942 is Martin verraden en opgepakt, samen met zijn zoon Leendert die net het artsexamen had afgelegd. @2011

Over ‘Oost in de oorlog’ is veel beeldmateriaal beschikbaar, zowel oude filmfragmenten als nieuwe documentaires. We hebben er vijftien verzameld die je gratis en zonder wachtwoord kunt bekijken. De nummers corresponderen met de knooppunten van de wandelroute Oost in de Oorlog (4 km), dus je kunt de plekken waar de verhalen zich afspelen al wandelend bezoeken.

Foto: Maliebaan omstreeks 1943, waar op nummer 72Bis verzetsheld Marie Anne Tellegen alias Dr Max het vaderlandse verzet coördineerde zonder dat haar buren op 74, de gevreesde Sicherheitspolizei, dat in de smiezen had – Het Utrechts Archief

Het 4 & 7 mei Comité heeft samen met de Oostkrant een route uitgestippeld ter ere van de Polar Bears, onze bevrijders op 7 mei 1945. De route start in de buurt van het Wilhelminapark en eindigt bij het Polar Bear monument in het Hogelandsepark, een uurtje lopen. Onderweg leer je over de verzetsvrouwen Trui van Lier en Truus van Lier, onze koningin-in-oorlogstijd Wilhelmina, de geheimzinnige bunker in het park, struikelstenen in Oost, uitgeverij de Bezige Bij, het Rosariumdrama, de Maliebaan in 1940-45 en de Polar Bears.

Routekaart
De routekaart kun je als pdf downloaden. Daarop staan ook de verhalen beknopt beschreven, aangevuld met linkjes naar video’s en oude filmbeelden. De route staat ook op google maps.

Video’s bij deze wandeling:
(1) Kindjeshaven (2) Koningin Wilhelmina (3) Oorlogsbunker (4) Bezige Bij (5) Rosariumdrama (6) Struikelstenen (8) Maliebaan (Dr Max) (9) Polar Bears
Kijk voor meer video’s op Oost in de oorlog.

Polar Bear Monument
Het Polar Bear Monument herdenkt de intocht van de Brits-Canadese 49th West Riding Infantry Division op 7 mei 1945. De bevrijders hadden de bijnaam Polar Bears gekregen na een lang verblijf op IJsland. Via de berekuil reden ze die dag de stad binnen, waarmee Utrecht officieel twee dagen later dan de rest van Nederland werd bevrijd. Het beeld van de witte ijsbeer met de neus richting Berekuil, is in opdracht van de Utrechtse bevolking gemaakt door Marie-José Wessels en in 1992 geplaatst in het Hogelandsepark.

Het beeld van Wilhelmina in het park herinnert de inwoners van Utrecht aan de ‘Moeder van het Verzet’. Tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft de koningin in oorlogstijd in ballingschap vanuit Londen via Radio Oranje (De stem van strijdend Nederland) de Nederlandse bevolking vele malen toegesproken. In deze radioredes legde de koningin de nadruk op het herwinnen van de vrijheid. Op 13 maart 1945 stak de vorstin vanuit België bij het Zeeuws-Vlaamse Eede de grens over om terug te keren naar Nederland. 

In al dat bont, in al die jassen
In 1898 werd het nieuwe stadspark vernoemd naar de net gekroonde koningin Wilhelmina (1880-1962). Eind jaren 50 ontstond het idee om de inmiddels weer prinses geworden Wilhelmina in 1960 voor haar 80ste verjaardag te eren met een standbeeld. Zij weigerde echter om mee te werken (‘niet nóg een standbeeld’). Pas na haar dood in 1962 gaf dochter koningin Juliana alsnog toestemming. Met als voorwaarde: een lage sokkel opdat ze niet boven de mensen zou staan. Mari Andriessen verbeeldde haar ‘in al dat bont, in al die jassen’ een citaat uit In Memoriam Wilhelmina van de dichter Scholte Noordholt. Het beeld is onthuld in 1968 door Koningin Juliana.

Een jaar geleden werd onder grote belangstelling een gedenksteen onthuld op de hoek van de Nachtegaalstraat en de Maliesingel, het pand van de oude Kamer van Koophandel. Op deze steen staan de namen van zeven verzetsleiders die op 22 november 1944 op deze plek deelnamen aan een geheim overleg, maar door de Duitsers zijn opgepakt en later het leven lieten. Twee andere deelnemers wisten te ontsnappen via een ladder. Op de steen staat de naam S. Postma. Zijn verhaal komt weer tot leven dankzij zijn nicht, Madelon Postma, die een boek over hem schreef: Met zacht geritsel.

Engelandvaarder
“Mijn oom Sep Postma – verzetsnaam Witte Dirk – was pas 23 toen hij op 2 december 1944 door de Duitsers werd vermoord. Hij werd opgepakt tijdens die noodlottige bijeenkomst in november. Mijn vader heeft zijn hele leven geprobeerd het avontuurlijke leven van zijn broer als Engelandvaarder tot in detail te reconstrueren. Als journalist bij de in de oorlog begonnen krant Trouw zat onderzoek hem in het bloed. Na zijn overlijden bracht ik al zijn verzamelde documenten en onderzoekswerk naar het Verzetsmuseum. Toen nam ik me voor: dit verhaal moet levend blijven. In mijn boek vertel ik ook het verhaal van mijn grootvader van moederskant, Jacob Krüse, een Amsterdamse verzetsman. Zo vertelt dit boek twee verweven verzetsverhalen.”

Wie is te vertrouwen?
“Wat mij vooral fascineerde was hoe verzet ontstaat. Waarom sluiten mensen zich aan? Hoe wogen ze de risico’s af? Hoe bespreek je zoiets met je familie? Wie kon je vertrouwen, en wie bleek een verrader? Hoe kwamen die jonge mannen uiteindelijk in Engeland terecht? Achteraf lijkt alles logisch, maar midden in een oorlog – waarin je niet weet hoe of wanneer die eindigt – is niets zeker. Juist daarom blijven deze vragen ook vandaag nog relevant.”

Verhalen levend houden
“Als familie hebben we het boek in eigen beheer uitgebracht, om deze verhalen levend te houden. We verkopen het tegen kostprijs (€14,50), alleen via mijn website is het te bestellen. Ik woon in Oost en fiets dagelijks langs de gedenksteen. Die lijkt iets uit het verleden, maar dit boek laat zien hoe oorlogen generaties lang blijven doorwerken – tot op de dag van vandaag.”

Meer info en bestellen: www.madelonpostma.com

De Maliebaan was een spannende straat in de bezettingstijd 1940-45, misschien wel de spannendste van Nederland! Historicus en onderzoeker Ad van Liempt is gefascineerd door het oorlogsverleden van dit voormalige 17de eeuwse paille maille speelveld. Hij schreef het boek Aan de Maliebaan over het kat- en muisspel tussen bezetter en verzet. Het geldt als hét naslagwerk over die periode. Maar iets frustreert hem al lange tijd: op en rond de Maliebaan herinnert weinig aan deze periode. Tot vandaag, vrijdag 28 maart 2025, als hij samen met wethouder Oosters een informatiesteen onthult met een plattegrond van de Maliebaan. Hierop is te zien waar de NSB en de zeer gevreesde Duitse veiligheidsdiensten kantoor hielden, en in welke panden verzetsgroepen en vrijheidsstrijders in het diepste geheim en met gevaar voor eigen leven bijeenkwamen. Aan de Maliebaan waren Goed en kwaad buren van elkaar!

Lees de toespraak van Ad van Liempt tijdens onthulling.
Meer info op de website van het boek Aan de Maliebaan.
Lees meer verhalen over Oost in de oorlog.

Dr. Max, de grote onbekende
Een bijzonder verhaal dat zich in het diepste geheim afspeelde op Maliebaan 72 was dat van Marie Anne Tellegen (1893-1976), alias Dr. Max, een leider van het landelijke verzet. Zij woonde naast de meest gevreesde Duitse joden- en verzetsjager, de Sicherheitsdienst (SD), en bleef tóch onontdekt door een denkfout van de nazi’s. Er is daarover een documentaire gemaakt Dr. Max, de grote onbekende.
Lees meer over Dr. Max en het monument dat in 2024 is onthuld.

Sinds 2025 doet Utrecht mee aan Holocaust Memorial. Locatie: het Utrechtse joodse Namenmonument bij het Spoorwegmuseum. In andere Nederlandse steden is zo’n herdenking een traditie. In onze stad kwam het initiatief vanuit een groep betrokken bewoners waaronder Jim Terlingen, onderzoeker en schrijver van het boek over de Joodse Raad in Utrecht en Doete Regts die in 2025 een inleidende toespraak hield.

Over Holocaust Memorial Day
Holocaust Memorial Day is op 1 november 2005 ingesteld door de Verenigde Naties (resolutie nr 60/7). Op deze dag, 27 januari, worden wereldwijd de slachtoffers van de holocaust herdacht. De resolutie spoort landen aan om educatieve programma’s voor jongeren te ontwikkelen zodat de holocaust niet wordt vergeten en genocide in de toekomst voorkomen wordt. Waarom koos men de datum 27 januari? Op 27 januari 1945 werd concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz door de geallieerden bevrijd. Het kampencomplex bij Auschwitz was de grootste in zijn soort. De nazi’s vermoordden alleen in dit kamp al tijdens de Tweede Wereldoorlog meer dan een miljoen joden, roma en sinti. 

In de Tweede Wereldoorlog jaagde de spijkerharde Sicherheitsdienst (SD) op verzetsmensen en politieke tegenstanders van nazi-Duitsland. De SD ging letterlijk over lijken, berucht was de kelder annex martelkamer onder haar kantoor op Maliebaan 74. Eén verzetsstrijder kregen ze al die jaren maar niet te pakken, ene Dr. Max, leider van het Utrechtse en landelijk verzet, o.a. organisator van de grote spoorwegstaking in 1944 en verspreider van verzetskrant Vrij Nederland. Pas tegen het einde van de oorlog viel het kwartje: Dr. Max bleek al die jaren pal naast de SD te wonen, op Maliebaan 72Bis. Ze heette Marie Anne Tellegen, tot groot ongeloof van de SD, want … kon een prominente, succesvolle verzetsleider ook een vrouw zijn??? Hun buurvrouw bovendien? De letters M en A verwezen naar haar voornaam, de X stond voor ‘onbekend’. Dr. Max, de grote onbekende, in ieder geval voor de bezetter.

Bloemenmonument
Sinds vrijdag 22 november 2024 heeft Marie Anne Tellegen op de Maliebaan een bloemenmonument, net als de Utrechtse verzetsstrijders Trui van Lier in het Wilhelminapark en Truus van Lier bij de Singel. Wethouder Eva Oosters stopte daarvoor samen met een familielid van de verzetsleider 2.700 ecologische bollen (Narcissus Yetfire, geel met oranje kroon) in de groenstrook tegenover Maliebaan 72Bis, de oude woning van Dr. Max. Elk voorjaar zal de verzetsnaam als eerbetoon opbloeien. De wethouder onthulde ook een infobord als onderdeel van het bloemenmonument. Bord en bollen zijn een initiatief van buurtbewoner en stadsgids Anneke Ellerbroek.

Wie was Dr. Max?
Marie Anne Tellegen (1893 – 1976) woonde in een bovenwoning aan de Maliebaan. Ze was de rechterhand van burgemeester Van Pelkwijk. Toen die in 1942 door de bezetter gedwongen werd om af te treden, hield ook zij het voor gezien. Ze was een uitmuntend regelaar en netwerker en werd de onderburgemeester van Utrecht genoemd. Van die kwaliteiten profiteerde het verzet, zowel lokaal als landelijk. Zo zorgde ze voor papier en inkt voor de illegale drukkerij van Vrij Nederland aan de Maliebaan, en regelde ze ook de verspreiding van deze illegale verzetskrant, een zeer riskante job. In 1944 zette ze een landelijk, klandestien netwerk op om 30.000 stakende spoorarbeiders en hun gezinnen van geld, bonnen en voedsel te voorzien. Dat ze voor een verzetsstrijder op de gevaarlijkste plek denkbaar woonde, pal naast de beruchte Sicherheitsdienst, zag ze juist als voordeel: “Hoe dichter bij de vijand, hoe veiliger.” Na de oorlog werden haar inzet, grote moed en leiderschap beloond met de belangrijke functie directeur van het Kabinet der Koningin, eerst voor Wilhelmina, later voor Juliana.

Toespraak en documentaire
Voorafgaand aan de onthulling van het bloemenmonument sprak historicus Ad van Liempt uitgebreid over Marie Anne Tellegen en welke rol zij speelde in de vrouwen emancipatie voor, tijdens en na de oorlog. Lees hier zijn toespraak.
Bekijk ook de documentaire over Dr. Max.