Over ‘Oost in de oorlog’ is veel beeldmateriaal beschikbaar, zowel oude filmfragmenten als nieuwe documentaires. We hebben er vijftien verzameld die je gratis en zonder wachtwoord kunt bekijken. De nummers corresponderen met de knooppunten van de wandelroute Oost in de Oorlog (4 km), dus je kunt de plekken waar de verhalen zich afspelen al wandelend bezoeken. Start bij het Maliebaanstation (Spoorwegmuseum), finish KIndjeshaven (tegenwoordig IJssalon Vorst) nabij het Wilhelminapark.

Foto: Maliebaan omstreeks 1943, waar op nummer 72Bis verzetsheld Marie Anne Tellegen alias Dr Max het vaderlandse verzet coördineerde zonder dat haar buren op 74, de gevreesde Sicherheitspolizei, dat in de smiezen had – Het Utrechts Archief

Het beeld van Wilhelmina in het park herinnert de inwoners van Utrecht aan de ‘Moeder van het Verzet’. Tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft de koningin in oorlogstijd in ballingschap vanuit Londen via Radio Oranje (De stem van strijdend Nederland) de Nederlandse bevolking vele malen toegesproken. In deze radioredes legde de koningin de nadruk op het herwinnen van de vrijheid. Op 13 maart 1945 stak de vorstin vanuit België bij het Zeeuws-Vlaamse Eede de grens over om terug te keren naar Nederland. 

In al dat bont, in al die jassen
In 1898 werd het nieuwe stadspark vernoemd naar de net gekroonde koningin Wilhelmina (1880-1962). Eind jaren 50 ontstond het idee om de inmiddels weer prinses geworden Wilhelmina in 1960 voor haar 80ste verjaardag te eren met een standbeeld. Zij weigerde echter om mee te werken (‘niet nóg een standbeeld’). Pas na haar dood in 1962 gaf dochter koningin Juliana alsnog toestemming. Met als voorwaarde: een lage sokkel opdat ze niet boven de mensen zou staan. Mari Andriessen verbeeldde haar ‘in al dat bont, in al die jassen’ een citaat uit In Memoriam Wilhelmina van de dichter Scholte Noordholt. Het beeld is onthuld in 1968 door Koningin Juliana.

Een jaar geleden werd onder grote belangstelling een gedenksteen onthuld op de hoek van de Nachtegaalstraat en de Maliesingel, het pand van de oude Kamer van Koophandel. Op deze steen staan de namen van zeven verzetsleiders die op 22 november 1944 op deze plek deelnamen aan een geheim overleg, maar door de Duitsers zijn opgepakt en later het leven lieten. Twee andere deelnemers wisten te ontsnappen via een ladder. Op de steen staat de naam S. Postma. Zijn verhaal komt weer tot leven dankzij zijn nicht, Madelon Postma, die een boek over hem schreef: Met zacht geritsel.

Engelandvaarder
“Mijn oom Sep Postma – verzetsnaam Witte Dirk – was pas 23 toen hij op 2 december 1944 door de Duitsers werd vermoord. Hij werd opgepakt tijdens die noodlottige bijeenkomst in november. Mijn vader heeft zijn hele leven geprobeerd het avontuurlijke leven van zijn broer als Engelandvaarder tot in detail te reconstrueren. Als journalist bij de in de oorlog begonnen krant Trouw zat onderzoek hem in het bloed. Na zijn overlijden bracht ik al zijn verzamelde documenten en onderzoekswerk naar het Verzetsmuseum. Toen nam ik me voor: dit verhaal moet levend blijven. In mijn boek vertel ik ook het verhaal van mijn grootvader van moederskant, Jacob Krüse, een Amsterdamse verzetsman. Zo vertelt dit boek twee verweven verzetsverhalen.”

Wie is te vertrouwen?
“Wat mij vooral fascineerde was hoe verzet ontstaat. Waarom sluiten mensen zich aan? Hoe wogen ze de risico’s af? Hoe bespreek je zoiets met je familie? Wie kon je vertrouwen, en wie bleek een verrader? Hoe kwamen die jonge mannen uiteindelijk in Engeland terecht? Achteraf lijkt alles logisch, maar midden in een oorlog – waarin je niet weet hoe of wanneer die eindigt – is niets zeker. Juist daarom blijven deze vragen ook vandaag nog relevant.”

Verhalen levend houden
“Als familie hebben we het boek in eigen beheer uitgebracht, om deze verhalen levend te houden. We verkopen het tegen kostprijs (€14,50), alleen via mijn website is het te bestellen. Ik woon in Oost en fiets dagelijks langs de gedenksteen. Die lijkt iets uit het verleden, maar dit boek laat zien hoe oorlogen generaties lang blijven doorwerken – tot op de dag van vandaag.”

Meer info en bestellen: www.madelonpostma.com

De Maliebaan was een spannende straat in de bezettingstijd 1940-45, misschien wel de spannendste van Nederland! Historicus en onderzoeker Ad van Liempt is gefascineerd door het oorlogsverleden van dit voormalige 17de eeuwse paille maille speelveld. Hij schreef het boek Aan de Maliebaan over het kat- en muisspel tussen bezetter en verzet. Het geldt als hét naslagwerk over die periode. Maar iets frustreert hem al lange tijd: op en rond de Maliebaan herinnert weinig aan deze periode. Tot vandaag, vrijdag 28 maart 2025, als hij samen met wethouder Oosters een informatiesteen onthult met een plattegrond van de Maliebaan. Hierop is te zien waar de NSB en de zeer gevreesde Duitse veiligheidsdiensten kantoor hielden, en in welke panden verzetsgroepen en vrijheidsstrijders in het diepste geheim en met gevaar voor eigen leven bijeenkwamen. Aan de Maliebaan waren Goed en kwaad buren van elkaar!

Lees de toespraak van Ad van Liempt tijdens onthulling.
Meer info op de website van het boek Aan de Maliebaan.
Lees meer verhalen over Oost in de oorlog.

Dr. Max, de grote onbekende
Een bijzonder verhaal dat zich in het diepste geheim afspeelde op Maliebaan 72 was dat van Marie Anne Tellegen (1893-1976), alias Dr. Max, een leider van het landelijke verzet. Zij woonde naast de meest gevreesde Duitse joden- en verzetsjager, de Sicherheitsdienst (SD), en bleef tóch onontdekt door een denkfout van de nazi’s. Er is daarover een documentaire gemaakt Dr. Max, de grote onbekende.
Lees meer over Dr. Max en het monument dat in 2024 is onthuld.

Sinds 2025 doet Utrecht mee aan Holocaust Memorial. Locatie: het Utrechtse joodse Namenmonument bij het Spoorwegmuseum. In andere Nederlandse steden is zo’n herdenking een traditie. In onze stad kwam het initiatief vanuit een groep betrokken bewoners waaronder Jim Terlingen, onderzoeker en schrijver van het boek over de Joodse Raad in Utrecht en Doete Regts die in 2025 een inleidende toespraak hield.

Over Holocaust Memorial Day
Holocaust Memorial Day is op 1 november 2005 ingesteld door de Verenigde Naties (resolutie nr 60/7). Op deze dag, 27 januari, worden wereldwijd de slachtoffers van de holocaust herdacht. De resolutie spoort landen aan om educatieve programma’s voor jongeren te ontwikkelen zodat de holocaust niet wordt vergeten en genocide in de toekomst voorkomen wordt. Waarom koos men de datum 27 januari? Op 27 januari 1945 werd concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz door de geallieerden bevrijd. Het kampencomplex bij Auschwitz was de grootste in zijn soort. De nazi’s vermoordden alleen in dit kamp al tijdens de Tweede Wereldoorlog meer dan een miljoen joden, roma en sinti. 

In de Tweede Wereldoorlog jaagde de spijkerharde Sicherheitsdienst (SD) op verzetsmensen en politieke tegenstanders van nazi-Duitsland. De SD ging letterlijk over lijken, berucht was de kelder annex martelkamer onder haar kantoor op Maliebaan 74. Eén verzetsstrijder kregen ze al die jaren maar niet te pakken, ene Dr. Max, leider van het Utrechtse en landelijk verzet, o.a. organisator van de grote spoorwegstaking in 1944 en verspreider van verzetskrant Vrij Nederland. Pas tegen het einde van de oorlog viel het kwartje: Dr. Max bleek al die jaren pal naast de SD te wonen, op Maliebaan 72Bis. Ze heette Marie Anne Tellegen, tot groot ongeloof van de SD, want … kon een prominente, succesvolle verzetsleider ook een vrouw zijn??? Hun buurvrouw bovendien? De letters M en A verwezen naar haar voornaam, de X stond voor ‘onbekend’. Dr. Max, de grote onbekende, in ieder geval voor de bezetter.

Bloemenmonument
Sinds vrijdag 22 november 2024 heeft Marie Anne Tellegen op de Maliebaan een bloemenmonument, net als de Utrechtse verzetsstrijders Trui van Lier in het Wilhelminapark en Truus van Lier bij de Singel. Wethouder Eva Oosters stopte daarvoor samen met een familielid van de verzetsleider 2.700 ecologische bollen (Narcissus Yetfire, geel met oranje kroon) in de groenstrook tegenover Maliebaan 72Bis, de oude woning van Dr. Max. Elk voorjaar zal de verzetsnaam als eerbetoon opbloeien. De wethouder onthulde ook een infobord als onderdeel van het bloemenmonument. Bord en bollen zijn een initiatief van buurtbewoner en stadsgids Anneke Ellerbroek.

Wie was Dr. Max?
Marie Anne Tellegen (1893 – 1976) woonde in een bovenwoning aan de Maliebaan. Ze was de rechterhand van burgemeester Van Pelkwijk. Toen die in 1942 door de bezetter gedwongen werd om af te treden, hield ook zij het voor gezien. Ze was een uitmuntend regelaar en netwerker en werd de onderburgemeester van Utrecht genoemd. Van die kwaliteiten profiteerde het verzet, zowel lokaal als landelijk. Zo zorgde ze voor papier en inkt voor de illegale drukkerij van Vrij Nederland aan de Maliebaan, en regelde ze ook de verspreiding van deze illegale verzetskrant, een zeer riskante job. In 1944 zette ze een landelijk, klandestien netwerk op om 30.000 stakende spoorarbeiders en hun gezinnen van geld, bonnen en voedsel te voorzien. Dat ze voor een verzetsstrijder op de gevaarlijkste plek denkbaar woonde, pal naast de beruchte Sicherheitsdienst, zag ze juist als voordeel: “Hoe dichter bij de vijand, hoe veiliger.” Na de oorlog werden haar inzet, grote moed en leiderschap beloond met de belangrijke functie directeur van het Kabinet der Koningin, eerst voor Wilhelmina, later voor Juliana.

Toespraak en documentaire
Voorafgaand aan de onthulling van het bloemenmonument sprak historicus Ad van Liempt uitgebreid over Marie Anne Tellegen en welke rol zij speelde in de vrouwen emancipatie voor, tijdens en na de oorlog. Lees hier zijn toespraak.
Bekijk ook de documentaire over Dr. Max.